03 · Kultura i wartości · lekcja 7 z 7

Wartości

Values

Na jakich wartościach opiera się polska wspólnota? Konstytucja wymienia godność człowieka, wolność, równość i dobro wspólne. Historia dodała do nich solidarność, tolerancję i pamięć.

What values does the Polish community rest on? The Constitution names human dignity, freedom, equality and the common good. History has added solidarity, tolerance and memory.

Na skróty At a glance

1Godność

Źródło wszystkich praw (art. 30). Dignity: the source of all rights.

2Wolność

„Za wolność naszą i waszą”. "For our freedom and yours".

3Solidarność

Wspólnota i pomoc innym. Community and helping others.

4Pamięć

Szacunek dla historii i jej ofiar. Respect for history and its victims.

Część 1 · Najważniejsze Values in the Constitution

Najważniejsze

Preambuła The preamble

Konstytucja z 1997 roku zaczyna się od słów „my, Naród Polski – wszyscy obywatele Rzeczypospolitej”. Preambuła mówi o obywatelach wierzących w Boga i o tych, którzy nie podzielają tej wiary, a uniwersalne wartości – prawdę, sprawiedliwość, dobro i piękno – wywodzą z innych źródeł. Wszyscy są równi w prawach i obowiązkach wobec dobra wspólnego – Polski.

The 1997 Constitution opens with the words "we, the Polish Nation – all citizens of the Republic". The preamble speaks of citizens who believe in God and of those who do not share this faith but derive the universal values – truth, justice, goodness and beauty – from other sources. All are equal in rights and duties towards the common good, Poland.

Wartości w artykułach Values in the articles

ArtykułWartośćEnglish
art. 1Rzeczpospolita jest dobrem wspólnym wszystkich obywatelithe Republic is the common good of all citizens
art. 2demokratyczne państwo prawne, sprawiedliwość społecznademocratic state under the rule of law; social justice
art. 30godność człowieka – przyrodzona i niezbywalnahuman dignity, inherent and inalienable
art. 32–33równość wobec prawa; równe prawa kobiet i mężczyzn; zakaz dyskryminacjiequality before the law; equal rights for women and men
art. 53–54wolność sumienia i religii, wolność słowafreedom of conscience, religion and speech
art. 18ochrona małżeństwa (związku kobiety i mężczyzny), rodziny i rodzicielstwaprotection of marriage, family and parenthood
art. 5niepodległość, dziedzictwo narodowe, ochrona środowiskaindependence, national heritage, the environment

The articles themselves are covered in Konstytucja and Prawa i obowiązki.

Język · Abstract nouns Many value words end in -ość and are feminine: wolność, równość, godność, sprawiedliwość, tolerancja (also fem.). Genitive: walka o wolność but brak wolności; w imię sprawiedliwości. Adjectives: wolny, równy, godny, sprawiedliwy.

Sprawdź się · Część 1

Co według Konstytucji jest źródłem wolności i praw człowieka?

Art. 30.

Jak art. 1 Konstytucji nazywa Rzeczpospolitą?

„Dobro wspólne”.

Czy preambuła mówi tylko o osobach wierzących?

„Zarówno wierzący w Boga… jak i nie podzielający tej wiary”.

Jaką zasadę wyraża art. 2?

Plus sprawiedliwość społeczna.

Kto ma równe prawa według art. 33?

W życiu rodzinnym, politycznym, społecznym i gospodarczym.

Część 2 · Szczegóły Values from history

Szczegóły

Wolność Freedom

Po 123 latach zaborów i 45 latach PRL wolność i niepodległość są dla Polaków szczególnie ważne. Hasło „Za wolność naszą i waszą” pochodzi z czasów powstania listopadowego (1831). Wyraża ideę, że Polacy walczą nie tylko o swoją wolność, ale też o wolność innych narodów.

After 123 years of partition and 45 years of communist rule, freedom and independence matter especially to Poles. The slogan "For our freedom and yours" dates from the November Uprising (1831). It expresses the idea that Poles fight not only for their own freedom but also for that of other nations.

Tolerancja Tolerance

W 1573 roku szlachta uchwaliła konfederację warszawską, która gwarantowała pokój między wyznaniami. W czasach, gdy w Europie trwały wojny religijne, Rzeczpospolitą nazywano „państwem bez stosów”. Przez wieki żyli tu razem katolicy, prawosławni, protestanci, Żydzi, muzułmańscy Tatarzy i Ormianie.

In 1573 the nobility adopted the Warsaw Confederation, which guaranteed peace between faiths. While Europe was torn by religious wars, the Commonwealth was called "a state without stakes" (no burning of heretics). For centuries Catholics, Orthodox Christians, Protestants, Jews, Muslim Tatars and Armenians lived here together.

Solidarność Solidarity

W 1980 roku powstał związek zawodowy „Solidarność” – ruch, do którego należało około 10 milionów ludzi. Słowo solidarność znaczy, że ludzie pomagają sobie nawzajem i działają razem dla dobra wspólnego. Ta wartość wraca w trudnych chwilach, np. podczas powodzi czy w 2022 roku, gdy Polacy przyjęli w domach uchodźców z Ukrainy.

In 1980 the "Solidarity" trade union was founded, a movement of about 10 million people. The word solidarity means that people help one another and act together for the common good. This value returns in hard times, e.g. during floods, or in 2022, when Poles took refugees from Ukraine into their homes.

Pamięć Memory

Polacy przywiązują dużą wagę do pamięci historycznej. 1 sierpnia o 17:00 („Godzina W”) w Warszawie wyją syreny, a ludzie zatrzymują się na minutę, by uczcić powstańców warszawskich. 1 listopada rodziny odwiedzają groby bliskich. Ważna jest też pamięć o Sprawiedliwych wśród Narodów Świata – Polacy są największą grupą wśród osób, które ratowały Żydów i zostały tak uhonorowane.

Poles attach great weight to historical memory. On 1 August at 5 p.m. ("W-Hour") sirens sound in Warsaw and people stand still for a minute to honour the Warsaw insurgents. On 1 November families visit their relatives' graves. The memory of the Righteous Among the Nations also matters: Poles are the largest group among those honoured for saving Jews.

Sprawdź się · Część 2

Co gwarantowała konfederacja warszawska z 1573 roku?

„Państwo bez stosów”.

Z jakim powstaniem wiąże się hasło „Za wolność naszą i waszą”?

1831.

Ile osób należało do „Solidarności”?

Ok. jednej trzeciej dorosłych Polaków.

Co dzieje się w Warszawie 1 sierpnia o 17:00?

„Godzina W” – początek Powstania Warszawskiego.

Kim są „Sprawiedliwi wśród Narodów Świata”?

Tytuł przyznaje Instytut Yad Vashem.

Część 3 · Pogłębienie Everyday life & debates

Pogłębienie

Rodzina i wiara Family and faith

Rodzina ma w Polsce bardzo wysoką pozycję: święta, imieniny i niedzielne obiady to czas dla bliskich. Większość Polaków deklaruje się jako katolicy (w spisie z 2021 roku około 71%), ale coraz więcej osób, zwłaszcza młodych, nie praktykuje religii. Państwo jest bezstronne wobec przekonań religijnych (art. 25), a stosunki z Kościołem katolickim reguluje konkordat.

Family holds a very high place in Poland: holidays, name days and Sunday dinners are time for loved ones. Most Poles declare themselves Catholic (about 71% in the 2021 census), but more and more people, especially the young, do not practise. The state is impartial towards religious beliefs (Art. 25), and its relations with the Catholic Church are governed by a concordat.

Obywatel i dobro wspólne The citizen and the common good

Konstytucja wymaga od obywatela wierności Rzeczypospolitej i troski o dobro wspólne (art. 82). W praktyce oznacza to m.in. przestrzeganie prawa, płacenie podatków, udział w wyborach, dbanie o środowisko i pomoc innym, np. przez wolontariat. Przykładem jest Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy – co roku w styczniu tysiące wolontariuszy zbierają pieniądze na sprzęt dla szpitali.

The Constitution asks citizens for loyalty to the Republic and concern for the common good (Art. 82). In practice this means, among other things, obeying the law, paying taxes, voting, caring for the environment and helping others, for example by volunteering. One example is the Great Orchestra of Christmas Charity: every January thousands of volunteers collect money for hospital equipment.

Wartości europejskie European values

Od 2004 roku Polska należy do Unii Europejskiej. Traktat o Unii Europejskiej (art. 2) wymienia wspólne wartości: godność człowieka, wolność, demokrację, równość, państwo prawne i prawa człowieka, w tym prawa mniejszości. Są one bliskie wartościom z polskiej Konstytucji.

Poland has belonged to the European Union since 2004. The Treaty on European Union (Art. 2) lists shared values: human dignity, freedom, democracy, equality, the rule of law and human rights, including the rights of minorities. They are close to the values in the Polish Constitution.

Wartości na co dzień Values in everyday life

ZwyczajEnglish
„Gość w dom, Bóg w dom” – gościnność"A guest in the house is God in the house": hospitality
zwracanie się per Pan / Pani do obcych i starszychformal address shows respect
ustępowanie miejsca starszym w tramwajugiving up your seat to older people
kwiaty w nieparzystej liczbie (parzysta – na pogrzeb)odd numbers of flowers; even numbers are for funerals
zdejmowanie butów w domutaking shoes off at home
życzenia z okazji imienin i świątname-day and holiday wishes
Uwaga · Debates Values are lived differently by different people, and these are generalisations. Poles disagree, sometimes sharply, about questions such as the role of the Church in public life, abortion law, the legal status of same-sex couples and migration. An exam is likely to ask about the Constitution and shared history, not about opinions on these questions. Know that the debates exist and that the Constitution protects the freedom to hold and express different views.

Sprawdź się · Część 3

Jaki obowiązek obywatela wymienia art. 82?

„Obowiązkiem obywatela polskiego jest wierność Rzeczypospolitej Polskiej oraz troska o dobro wspólne”.

Jaki stosunek ma państwo do przekonań religijnych według art. 25?

Kościoły i związki wyznaniowe są równouprawnione.

Co robi Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy?

Finał co roku w styczniu.

Od kiedy Polska należy do Unii Europejskiej?

1 maja 2004. W 1999 Polska weszła do NATO.

Co znaczy przysłowie „Gość w dom, Bóg w dom”?

Gościnność.

Kluczowe daty Key dates

  1. 1573konfederacja warszawska – tolerancja religijnaWarsaw Confederation: religious tolerance
  2. 1791Konstytucja 3 majaConstitution of 3 May
  3. 1831„Za wolność naszą i waszą”"For our freedom and yours"
  4. 1980„Solidarność”the Solidarity movement
  5. 1997obecna Konstytucjathe current Constitution
  6. 2004wejście do Unii Europejskiejjoining the EU
  7. 2022pomoc dla uchodźców z Ukrainyhelping refugees from Ukraine

Słownictwo Key vocabulary

PolskiEnglish
wartość · wartościvalue · values
godnośćdignity
wolność · niepodległośćfreedom · independence
równość · sprawiedliwośćequality · justice
dobro wspólnethe common good
tolerancja · wyznanietolerance · religious denomination
wiara · sumienie · światopoglądfaith · conscience · worldview
solidarność · wolontariatsolidarity · volunteering
pamięć · dziedzictwomemory · heritage
gościnność · szacunekhospitality · respect

Fiszki Flashcards

Źródło praw człowiekaart. 30
godność człowieka
Rzeczpospolita według art. 1phrase
dobro wspólne wszystkich obywateli
„Państwo bez stosów”1573
konfederacja warszawska
„For our freedom and yours”slogan
Za wolność naszą i waszą
Obowiązek z art. 82citizen
wierność Rzeczypospolitej
Godzina Wdate & time
pierwszego sierpnia o siedemnastej
Hospitality proverbprzysłowie
Gość w dom, Bóg w dom
Charity every JanuaryWOŚP
Wielka Orkiestra Świątecznej Pomocy

Test egzaminacyjny Exam-style test

Pytania w stylu egzaminu. Exam-style questions, all in Polish. Try them with EN hidden.

Test · Wartości

1. Która wartość jest według Konstytucji „przyrodzona i niezbywalna”?

Art. 30.

2. Kto według art. 32 jest równy wobec prawa?

„Wszyscy są wobec prawa równi”.

3. Jakie wolności gwarantują art. 53 i 54?

Podstawa demokracji.

4. Dlaczego Rzeczpospolitą nazywano „państwem bez stosów”?

Konfederacja warszawska, 1573.

5. Co oznacza wartość „solidarność”?

Także nazwa ruchu z 1980 roku.

6. Co Konstytucja mówi o małżeństwie (art. 18)?

Razem z rodziną, macierzyństwem i rodzicielstwem.

7. Jakie partie zakazuje art. 13 Konstytucji?

Lekcja z historii XX wieku.

8. Co robią Polacy 1 listopada?

Wszystkich Świętych. Niepodległość – 11 listopada.

Ściąga Cheat sheet

Wartości

Konstytucja

  • Preambuła: wierzący i niewierzący – równi
  • art. 1 dobro wspólne · art. 2 państwo prawne
  • art. 30 godność · art. 32–33 równość
  • art. 53–54 wolność religii i słowa
  • art. 18 małżeństwo, rodzina · art. 25 bezstronność
  • art. 13 zakaz partii totalitarnych · art. 82 wierność

Z historii

  • Tolerancja: konfederacja warszawska 1573
  • Wolność: „Za wolność naszą i waszą” 1831
  • Solidarność: 1980, ~10 mln ludzi; 2022 – Ukraina
  • Pamięć: Godzina W (1.08, 17:00), 1 listopada, Sprawiedliwi

Na co dzień

  • Rodzina, imieniny, niedzielny obiad
  • ~71% katolików (2021), państwo bezstronne, konkordat
  • „Gość w dom, Bóg w dom” · Pan/Pani
  • WOŚP · wolontariat
  • UE od 2004: art. 2 TUE