03 · Kultura i wartości · lekcja 6 z 7

Geografia i regiony

Geography & regions

Polska leży w Europie Środkowej, między Morzem Bałtyckim na północy a Karpatami i Sudetami na południu. Ma siedmiu sąsiadów, dwie wielkie rzeki – Wisłę i Odrę – oraz 16 województw.

Poland lies in Central Europe, between the Baltic Sea in the north and the Carpathian and Sudeten mountains in the south. It has seven neighbours, two great rivers, the Vistula and the Oder, and 16 voivodeships (provinces).

Na skróty At a glance

17 sąsiadów

Niemcy, Czechy, Słowacja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Rosja. Seven neighbouring countries.

2Wisła

Najdłuższa rzeka, ok. 1047 km. The longest river, about 1,047 km.

3Rysy

Najwyższy szczyt, 2499 m, w Tatrach. The highest peak, in the Tatras.

416 województw

Od 1999 roku. Sixteen provinces since 1999.

Część 1 · Najważniejsze Borders, rivers, mountains

Najważniejsze

Polska w liczbach Poland in numbers

Polska ma powierzchnię około 312 tysięcy km² i jest jednym z większych państw Unii Europejskiej. Mieszka w niej około 37,5 miliona ludzi. Stolicą i największym miastem jest Warszawa. Inne duże miasta to Kraków, Wrocław, Łódź, Poznań i Gdańsk.

Poland covers about 312,000 km² and is one of the larger countries of the European Union. About 37.5 million people live there. The capital and largest city is Warsaw. Other big cities are Kraków, Wrocław, Łódź, Poznań and Gdańsk.

Granice i sąsiedzi Borders and neighbours

Polska graniczy z siedmioma państwami. Na zachodzie są Niemcy, na południu Czechy i Słowacja, na wschodzie Ukraina, Białoruś i Litwa, a na północnym wschodzie Rosja (obwód królewiecki). Najdłuższa granica jest z Czechami, najkrótsza – z Litwą. Na północy Polska ma dostęp do Morza Bałtyckiego; wybrzeże ma około 500 km.

Poland borders seven countries: Germany to the west, Czechia and Slovakia to the south, Ukraine, Belarus and Lithuania to the east, and Russia (the Kaliningrad region) to the north-east. The longest border is with Czechia, the shortest with Lithuania. In the north Poland has access to the Baltic Sea; the coast is about 500 km long.

Język · Gdzie leży? Directions take na + locative: na północy, na południu, na wschodzie, na zachodzie. Neighbours: graniczyć z + instrumental: Polska graniczy z Niemcami, z Czechami, z Litwą. Note the plural country names: Niemcy, Czechy → w Niemczech, w Czechach.

Rzeki, góry, jeziora Rivers, mountains, lakes

RekordEnglish
Wisła – najdłuższa rzeka (ok. 1047 km), płynie przez Kraków, Warszawę, Toruń i wpada do Bałtyku koło Gdańskathe Vistula: longest river, through Kraków, Warsaw and Toruń to the Baltic near Gdańsk
Odra – druga rzeka; płynie przez Wrocław i Szczecin; z Nysą Łużycką tworzy granicę z Niemcamithe Oder: second river; with the Lusatian Neisse it forms the border with Germany
Rysy (2499 m) w Tatrach – najwyższy szczyt PolskiRysy in the Tatras: the highest peak
Śnieżka (1603 m) – najwyższy szczyt SudetówŚnieżka: highest peak of the Sudetes
Śniardwy – największe jezioro; Hańcza – najgłębszelargest lake; deepest lake
Mazury – „kraina tysiąca jezior”Masuria, "the land of a thousand lakes"

Większość Polski to niziny. Góry są tylko na południu: Karpaty (z Tatrami i Bieszczadami) i Sudety. Polska ma klimat umiarkowany przejściowy: na zachodzie łagodniejszy (wpływ oceanu), na wschodzie bardziej kontynentalny, z mroźniejszymi zimami.

Most of Poland is lowland. Mountains are only in the south: the Carpathians (with the Tatras and the Bieszczady) and the Sudetes. Poland has a temperate transitional climate: milder in the west (ocean influence), more continental in the east, with colder winters.

Sprawdź się · Część 1

Z iloma państwami graniczy Polska?

Niemcy, Czechy, Słowacja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Rosja.

Jaka jest najdłuższa rzeka Polski?

Około 1047 km.

Jak nazywa się najwyższy szczyt Polski?

2499 m, Tatry.

Nad jakim morzem leży Polska?

Wybrzeże ma ok. 500 km.

Które państwo jest zachodnim sąsiadem Polski?

Granica na Odrze i Nysie Łużyckiej.

Część 2 · Szczegóły The 16 voivodeships

Szczegóły

Od 1999 roku Polska dzieli się na 16 województw, województwa na powiaty, a powiaty na gminy. W województwie są dwie władze: wojewoda (przedstawiciel rządu) oraz samorząd z sejmikiem i marszałkiem. W dwóch województwach siedziby tych władz są w różnych miastach.

Since 1999 Poland has been divided into 16 voivodeships, the voivodeships into counties (powiaty) and the counties into municipalities (gminy). Each voivodeship has two authorities: the voivode (the government's representative) and the regional self-government with its assembly (sejmik) and marshal. In two voivodeships these authorities sit in different cities.

More about how they work: Samorząd terytorialny.

WojewództwoStolicaRegion · English
dolnośląskieWrocławLower Silesia
kujawsko-pomorskieBydgoszcz i ToruńKuyavia-Pomerania · voivode in Bydgoszcz, sejmik in Toruń
lubelskieLublinLublin region
lubuskieGorzów Wielkopolski i Zielona GóraLubusz · voivode in Gorzów, sejmik in Zielona Góra
łódzkieŁódźŁódź region
małopolskieKrakówLesser Poland
mazowieckieWarszawaMasovia · the largest by area and population
opolskieOpoleOpole region · the smallest
podkarpackieRzeszówSubcarpathia
podlaskieBiałystokPodlasie
pomorskieGdańskPomerania
śląskieKatowiceSilesia
świętokrzyskieKielceHoly Cross region
warmińsko-mazurskieOlsztynWarmia-Masuria
wielkopolskiePoznańGreater Poland
zachodniopomorskieSzczecinWest Pomerania
Język · Adjective names Voivodeship names are adjectives agreeing with województwo (neuter): województwo mazowieckie. In speech people drop the noun: mieszkam na Mazowszu or w mazowieckim (locative: w małopolskim, w śląskim). Compound names use a hyphen and only the last part changes: w kujawsko-pomorskim.

Największe miasta Largest cities

Warszawa (ok. 1,8 mln mieszkańców) jest centrum politycznym i gospodarczym. Kraków był stolicą do przełomu XVI i XVII wieku. Gdańsk to największy port i miasto „Solidarności”. Katowice są sercem Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii, największego obszaru miejskiego w kraju. Łódź była centrum przemysłu włókienniczego, a Wrocław i Poznań to ważne ośrodki akademickie i biznesowe.

Warsaw (about 1.8 million people) is the political and economic centre. Kraków was the capital until around 1600. Gdańsk is the largest port and the city of "Solidarity". Katowice is the heart of the Upper Silesian–Zagłębie Metropolis, the largest urban area in the country. Łódź was the centre of the textile industry, and Wrocław and Poznań are important university and business centres.

Sprawdź się · Część 2

Ile województw ma Polska?

Od reformy w 1999 roku (wcześniej było 49).

Jaka jest stolica województwa wielkopolskiego?

Wielkopolska – Poznań.

Jaka jest stolica województwa śląskiego?

Wrocław to dolnośląskie, Opole to opolskie.

Jak nazywa się podział administracyjny Polski od największej jednostki?

Trzy stopnie samorządu.

Które województwo ma dwie stolice: Bydgoszcz i Toruń?

Wojewoda w Bydgoszczy, sejmik w Toruniu.

Stolica województwa podkarpackiego to…

Lublin to lubelskie.

Część 3 · Pogłębienie Regions, nature & minorities

Pogłębienie

Krainy historyczne Historical regions

Granice województw nie zawsze pokrywają się z krainami historycznymi, z którymi ludzie się utożsamiają. Najważniejsze z nich to: Wielkopolska (kolebka państwa), Małopolska, Mazowsze, Śląsk, Pomorze (z Kaszubami), Warmia i Mazury, Podlasie i Kujawy. Podhale, u stóp Tatr, słynie z kultury góralskiej.

Voivodeship borders don't always match the historical regions people identify with. The main ones are Greater Poland (the cradle of the state), Lesser Poland, Masovia, Silesia, Pomerania (with Kashubia), Warmia and Masuria, Podlasie and Kuyavia. Podhale, at the foot of the Tatras, is famous for its highlander culture.

Obecne granice Polski ustalono po II wojnie światowej (1945). Państwo „przesunęło się” na zachód: straciło wschodnie ziemie z Wilnem i Lwowem, a zyskało Śląsk, Pomorze Zachodnie i Warmię z Mazurami. Miliony ludzi musiały zmienić miejsce zamieszkania.

Poland's current borders were set after the Second World War (1945). The country "moved" west: it lost its eastern lands with Vilnius and Lviv and gained Silesia, Western Pomerania, and Warmia and Masuria. Millions of people had to move.

Przyroda Nature

MiejsceEnglish
Puszcza Białowieska – jeden z ostatnich lasów pierwotnych Europy, żubry, wpis na listę UNESCOone of Europe's last primeval forests; European bison; UNESCO
Białowieski Park Narodowy – najstarszy park narodowy (1932); dziś w Polsce jest ponad 20 parków narodowychthe oldest national park; Poland now has over 20
Słowiński Park Narodowy – ruchome wydmy nad Bałtykiemmoving sand dunes on the Baltic
Biebrza – bagna i ptakimarshes and birds
Pustynia Błędowska – piaszczysty obszar w Małopolscea sandy "desert" in Lesser Poland
Żuławy – najniższy punkt Polski (ok. 2 m poniżej poziomu morza)the lowest point, about 2 m below sea level
Symbol Żubr (European bison) is a national nature symbol; it survived in the wild in Białowieża and was saved from extinction by breeding programmes. The bocian biały (white stork) is another: a large share of the world's white storks nest in Poland.

Mniejszości i języki regionalne Minorities and regional languages

Polska jest dziś krajem bardzo jednolitym narodowo, ale prawo (ustawa z 2005 roku) uznaje 9 mniejszości narodowych (białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukraińską i żydowską), 4 mniejszości etniczne (karaimską, łemkowską, romską i tatarską) oraz jeden język regionalny – kaszubski. W niektórych gminach są dwujęzyczne tablice, np. polsko-niemieckie na Opolszczyźnie i polsko-kaszubskie na Pomorzu. Od kilku lat trwa także debata o uznaniu śląskiego za język regionalny.

Poland today is nationally very homogeneous, but the law (a 2005 act) recognises 9 national minorities (Belarusian, Czech, Lithuanian, German, Armenian, Russian, Slovak, Ukrainian and Jewish), 4 ethnic minorities (Karaim, Lemko, Roma and Tatar) and one regional language, Kashubian. Some municipalities have bilingual signs, e.g. Polish-German in the Opole region and Polish-Kashubian in Pomerania. There has also been a debate for several years about recognising Silesian as a regional language.

W ostatnich latach w Polsce zamieszkało też wielu cudzoziemców, zwłaszcza z Ukrainy (szczególnie po 2022 roku), a także z Białorusi, Gruzji, Indii i innych krajów. Duże miasta stają się coraz bardziej międzynarodowe.

In recent years many foreigners have also settled in Poland, especially from Ukraine (above all after 2022), and also from Belarus, Georgia, India and other countries. The big cities are becoming more and more international.

Sprawdź się · Część 3

Jaki język ma w Polsce status języka regionalnego?

Ustawa z 2005 roku. Łemkowie to mniejszość etniczna.

Gdzie żyją żubry na wolności?

Las pierwotny na granicy z Białorusią.

Kiedy ustalono obecne granice Polski?

Przesunięcie na zachód.

Która kraina jest uważana za kolebkę państwa polskiego?

Gniezno i Poznań.

Gdzie znajduje się najniższy punkt Polski?

Około 2 m poniżej poziomu morza.

Kluczowe daty Key dates

  1. 1932Białowieski Park Narodowy (pierwszy)the first national park
  2. 1945nowe granice Polski po II wojnie światowejnew post-war borders
  3. 1975reforma: 49 województw49 small voivodeships
  4. 1979Puszcza Białowieska na liście UNESCOBiałowieża Forest on the UNESCO list
  5. 1999reforma: 16 województw, powiaty16 voivodeships and counties
  6. 2005ustawa o mniejszościach; kaszubski językiem regionalnymminorities act; Kashubian a regional language

Słownictwo Key vocabulary

PolskiEnglish
granica · graniczyć zborder · to border on
sąsiad · państwo sąsiednieneighbour · neighbouring country
rzeka · wpadać doriver · to flow into
szczyt · pasmo górskiepeak · mountain range
nizina · wyżynalowland · upland
jezioro · wybrzeżelake · coast
województwo · powiat · gminaprovince · county · municipality
kraina · regionhistorical land · region
mniejszość narodowa · etnicznanational · ethnic minority
park narodowy · puszczanational park · primeval forest

Fiszki Flashcards

Najdłuższa rzeka Polski~1047 km
Wisła
Najwyższy szczyt2499 m
Rysy
Liczba województwsince 1999
szesnaście
Stolica Dolnego Śląskacity
Wrocław
Stolica Podlasiacity
Białystok
Stolica Warmii i Mazurcity
Olsztyn
Język regionalnyPomerania
kaszubski
„Kraina tysiąca jezior”region
Mazury
Las pierwotny z żubramiforest
Puszcza Białowieska

Test egzaminacyjny Exam-style test

Pytania w stylu egzaminu. Exam-style questions, all in Polish. Try them with EN hidden.

Test · Geografia i regiony

1. Które państwo NIE jest sąsiadem Polski?

Węgry graniczą ze Słowacją, nie z Polską.

2. Przez jakie miasta płynie Wisła?

Wrocław i Szczecin leżą nad Odrą.

3. W jakich górach leżą Rysy?

Tatry są częścią Karpat.

4. Jaka jest stolica województwa pomorskiego?

Szczecin to zachodniopomorskie.

5. Jaka jest stolica województwa świętokrzyskiego?

Góry Świętokrzyskie.

6. Która rzeka tworzy część granicy z Niemcami?

Razem z Nysą Łużycką. Bug to część granicy z Ukrainą i Białorusią.

7. Kto reprezentuje rząd w województwie?

Marszałek kieruje samorządem województwa, starosta – powiatem.

8. Jakie jest największe jezioro w Polsce?

Hańcza jest najgłębsza.

9. Jakie zwierzę jest symbolem Puszczy Białowieskiej?

Największy ssak lądowy Europy.

Ściąga Cheat sheet

Geografia i regiony

Fakty

  • ~312 tys. km² · ~37,5 mln mieszkańców
  • Sąsiedzi (7): Niemcy, Czechy, Słowacja, Ukraina, Białoruś, Litwa, Rosja
  • Bałtyk ~500 km wybrzeża
  • Wisła ~1047 km · Odra · Warta · Bug
  • Rysy 2499 m (Tatry) · Śnieżka 1603 m (Sudety)
  • Śniardwy – największe · Hańcza – najgłębsze

16 województw (od 1999)

  • dolnośląskie – Wrocław · kujawsko-pomorskie – Bydgoszcz/Toruń
  • lubelskie – Lublin · lubuskie – Gorzów Wlkp./Zielona Góra
  • łódzkie – Łódź · małopolskie – Kraków · mazowieckie – Warszawa
  • opolskie – Opole · podkarpackie – Rzeszów · podlaskie – Białystok
  • pomorskie – Gdańsk · śląskie – Katowice · świętokrzyskie – Kielce
  • warmińsko-mazurskie – Olsztyn · wielkopolskie – Poznań · zachodniopomorskie – Szczecin

Regiony i ludzie

  • Krainy: Wielkopolska, Małopolska, Mazowsze, Śląsk, Pomorze, Kaszuby, Podlasie, Podhale
  • Granice z 1945 – przesunięcie na zachód
  • 9 mniejszości narodowych, 4 etniczne, kaszubski
  • Puszcza Białowieska – żubry, UNESCO