01 · Ustrój państwa · lekcja 6 z 7

Samorząd terytorialny

Local self-government

Polska ma trzy szczeble samorządu: gminę, powiat i województwo. Mieszkańcy sami wybierają swoje władze lokalne i decydują o sprawach, które ich bezpośrednio dotyczą: szkołach, drogach, transporcie, śmieciach.

Poland has three tiers of self-government: the gmina (municipality), the powiat (county) and the województwo (region, voivodeship). Residents elect their own local authorities and decide matters that affect them directly: schools, roads, transport, rubbish.

Na skróty At a glance

1Gmina

Podstawowa jednostka samorządu. The basic unit (about 2,500 of them).

2Powiat

Około 380 powiatów. About 380 counties, including 66 cities with county rights.

316 województw

Od reformy z 1999 roku. Since the 1999 reform.

45 lat

Kadencja władz samorządowych. Term of local authorities.

Część 1 · Najważniejsze Three tiers

Najważniejsze

Konstytucja mówi, że ustrój Polski zapewnia decentralizację władzy publicznej (art. 15). Wszyscy mieszkańcy danego terenu tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową (art. 16). Gmina jest podstawową jednostką samorządu (art. 164).

The Constitution says Poland's system ensures the decentralisation of public power (art. 15). All residents of an area form, by law, a self-governing community (art. 16). The gmina is the basic unit of self-government (art. 164).

SzczebelOrgan stanowiący (council, votes on resolutions)Organ wykonawczy (executive)
gminarada gminy (w mieście: rada miasta)wójt / burmistrz / prezydent miasta
powiatrada powiatuzarząd powiatu ze starostą na czele
województwosejmik województwazarząd województwa z marszałkiem województwa na czele
Język · wójt, burmistrz, prezydent All three run a gmina. wójt = in a rural gmina · burmistrz = in a town · prezydent miasta = in a city of more than 100,000 people (and a few others that kept the title). So prezydent Krakowa is the mayor of Kraków, not the head of state! The office: urząd gminy, urząd miasta (often called magistrat or ratusz).

Sprawdź się · Część 1

Jaka jest podstawowa jednostka samorządu terytorialnego?

Art. 164 ust. 1.

Ile jest województw?

16 województw od 1 stycznia 1999 r. (wcześniej 49).

Kto kieruje gminą wiejską?

Wójt – gmina wiejska; burmistrz – miasto; prezydent miasta – duże miasto.

Kto stoi na czele zarządu powiatu?

Starosta.

Jak nazywa się rada województwa?

Sejmik województwa.

Część 2 · Szczegóły Who does what

Szczegóły

SzczebelPrzykładowe zadaniaEnglish
gminaprzedszkola i szkoły podstawowe, drogi gminne, wodociągi i kanalizacja, wywóz śmieci, komunikacja miejska, pomoc społeczna, biblioteki, parki; także meldunek i dowody osobistenurseries and primary schools, local roads, water and sewage, rubbish, local transport, social help, libraries, parks; also residence registration and ID cards
powiatszkoły ponadpodstawowe, szpitale powiatowe, drogi powiatowe, rejestracja samochodów, prawo jazdy, pozwolenia na budowę, powiatowy urząd pracysecondary schools, county hospitals, county roads, car registration, driving licences, building permits, the county job centre
województworozwój regionu, fundusze europejskie, drogi wojewódzkie, koleje regionalne, szpitale specjalistyczne, teatry i muzearegional development, EU funds, regional roads, regional railways, specialist hospitals, theatres and museums

W dużych miastach gmina i powiat to jedno: takie miasto nazywa się miastem na prawach powiatu. Prezydent takiego miasta wykonuje też zadania starosty. Przykłady: Warszawa, Kraków, Wrocław, Gdańsk.

In big cities the gmina and the powiat are one: such a city is a "city with county rights". Its mayor also carries out the starosta's tasks. Examples: Warsaw, Kraków, Wrocław, Gdańsk.

Samorząd a administracja rządowa Self-government vs government administration

marszałek województwa
chosen by the sejmik; runs regional self-government
samorząd
wojewoda
appointed by the PM; represents the government, supervises local authorities
rząd

Nadzór nad samorządem sprawują premier i wojewodowie, a nad finansami samorządów regionalne izby obrachunkowe (art. 171). Nadzór dotyczy tylko legalności: sprawdza się, czy uchwały są zgodne z prawem, a nie, czy są dobre.

Local government is supervised by the Prime Minister and the voivodes, and its finances by regional audit chambers (art. 171). Supervision covers only legality: whether resolutions comply with the law, not whether they are wise.

W dwóch województwach wojewoda i sejmik mają siedziby w różnych miastach: w kujawsko-pomorskim wojewoda urzęduje w Bydgoszczy, a sejmik w Toruniu; w lubuskim wojewoda w Gorzowie Wielkopolskim, a sejmik w Zielonej Górze.

In two voivodeships the voivode and the regional assembly sit in different cities: in Kuyavian-Pomeranian the voivode is in Bydgoszcz and the assembly in Toruń; in Lubusz the voivode is in Gorzów Wielkopolski and the assembly in Zielona Góra.

Sprawdź się · Część 2

Gdzie załatwiasz meldunek i dowód osobisty?

To zadania zlecone gminie przez państwo.

Gdzie rejestrujesz samochód?

Rejestracja pojazdów to zadanie powiatu.

Kto odpowiada za szkoły podstawowe?

Szkoły ponadpodstawowe – powiat.

Co to jest „miasto na prawach powiatu”?

Np. Kraków, Poznań, Sopot.

Co sprawdza wojewoda w ramach nadzoru nad gminą?

Kryterium legalności (art. 171).

Część 3 · Pogłębienie Elections & participation

Pogłębienie

Wybory samorządowe Local elections

W wyborach samorządowych wybieramy jednocześnie radę gminy, radę powiatu, sejmik województwa oraz wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Od 2018 roku kadencja trwa 5 lat. Wójt, burmistrz i prezydent miasta są wybierani bezpośrednio (od 2002 roku) i mogą sprawować urząd najwyżej dwie kadencje z rzędu.

In local elections we elect at once the municipal council, the county council, the regional assembly and the wójt, mayor or city president. Since 2018 the term is 5 years. Wójts, mayors and city presidents have been elected directly since 2002 and can hold office for at most two terms in a row.

Cudzoziemcy · Foreigners and local elections Citizens of other EU countries who live in a gmina can vote and stand in elections to the rada gminy and vote for the wójt / burmistrz / prezydent miasta. Citizens of non-EU countries cannot vote in Polish elections until they become Polish citizens.

Udział mieszkańców How residents take part

NarzędzieCo to jest
referendum lokalneresidents vote on a local matter, or to recall the wójt or council before the end of the term
budżet obywatelskiparticipatory budget: residents propose and vote on local projects (compulsory in cities with county rights since 2019)
konsultacje społecznepublic consultations on plans, e.g. a new road
sesja rady gminycouncil meetings are public; anyone can watch
rada osiedla, sołectwo, sołtysneighbourhood council in a town; village unit led by a sołtys

Historia History

  1. 27.05.1990Pierwsze wolne wybory samorządowe. Ten dzień to dziś Dzień Samorządu Terytorialnego.The first free local elections; 27 May is now Local Government Day.
  2. 1.01.1999Reforma rządu Jerzego Buzka: powrót powiatów i 16 województw zamiast 49.Buzek government reform: counties return and 16 voivodeships replace 49.
  3. 2002Pierwsze bezpośrednie wybory wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.First direct elections of wójts and mayors.
  4. 2018Kadencja 5 lat, limit dwóch kadencji dla wójtów i burmistrzów.5-year term; two-term limit for mayors.
  5. 7.04.2024Ostatnie wybory samorządowe (druga tura 21 kwietnia).The latest local elections (run-off on 21 April).

Sprawdź się · Część 3

Ile trwa kadencja władz samorządowych?

Od 2018 r. – 5 lat.

Kto wybiera burmistrza?

Od 2002 r.

Kiedy obchodzimy Dzień Samorządu Terytorialnego?

Rocznica wyborów z 27 maja 1990 r.

Co to jest budżet obywatelski?

Inaczej: budżet partycypacyjny.

Kto stoi na czele sołectwa?

Sołectwo to jednostka pomocnicza gminy, zwykle wieś.

Kluczowe daty Key dates

DataWydarzenieEvent
27.05.1990pierwsze wolne wybory samorządowefirst free local elections
1.01.1999trójstopniowy podział: gminy, powiaty, 16 województwthree-tier division
2002bezpośrednie wybory wójtów i burmistrzówdirect mayoral elections
2018kadencja 5-letnia, limit dwóch kadencji5-year terms, two-term limit

Słownictwo Key vocabulary

PolskiEnglish
samorząd terytorialnylocal self-government
gmina · powiat · województwomunicipality · county · region (voivodeship)
rada gminy · rada miastamunicipal council · city council
radny, radnacouncillor (m., f.)
wójt · burmistrz · prezydent miastahead of a rural gmina · mayor · city mayor
starosta · starostwo powiatowehead of a county · county office
sejmik · marszałek województwaregional assembly · head of the regional board
uchwałaresolution
sołtys · sołectwovillage head · village unit
meldunek · zameldować sięresidence registration · to register
budżet obywatelskiparticipatory budget

Fiszki Flashcards

Trzy szczeble samorząduthree tiers
gmina, powiat, województwo
Podstawowa jednostka samorządubasic unit
gmina
Kto kieruje gminą miejską?runs a town
burmistrz
Kto stoi na czele powiatu?head of a county
starosta
Rada województwaregional assembly
sejmik województwa
Przedstawiciel rządu w województwienot self-government!
wojewoda
Kadencja władz samorządowychterm
pięć lat
Od kiedy jest 16 województw?since when?
od 1 stycznia 1999 roku

Test egzaminacyjny Exam-style test

Pytania w stylu egzaminu. Exam-style questions, all in Polish. Try them with EN hidden.

Test · Samorząd terytorialny

1. Która zasada konstytucji dotyczy samorządu?

Art. 15.

2. Jak nazywa się organ wykonawczy w dużym mieście (np. w Gdańsku)?

Miasta powyżej 100 tys. mieszkańców.

3. Kto wybiera marszałka województwa?

Marszałka wybiera sejmik.

4. Kto powołuje wojewodę?

Wojewoda to przedstawiciel rządu.

5. W którym województwie wojewoda ma siedzibę w Bydgoszczy, a sejmik w Toruniu?

Podobnie lubuskie: Gorzów Wlkp. i Zielona Góra.

6. Za co odpowiada województwo samorządowe?

Strategia rozwoju województwa, regionalne programy UE.

7. Ile kadencji z rzędu może pełnić wójt?

Limit dwóch kadencji od 2018 r.

8. Kto kontroluje finanse samorządów?

Art. 171 ust. 2.

Ściąga Cheat sheet

Samorząd terytorialny

Szczeble i organy

  • gmina: rada gminy + wójt / burmistrz / prezydent miasta
  • powiat: rada powiatu + zarząd ze starostą
  • województwo: sejmik + zarząd z marszałkiem
  • miasto na prawach powiatu = gmina + powiat

Zadania

  • gmina: przedszkola, szkoły podstawowe, woda, śmieci, transport, meldunek
  • powiat: szkoły średnie, szpitale, samochody, prawo jazdy, urząd pracy
  • województwo: rozwój, fundusze UE, koleje regionalne, kultura

Liczby i daty

  • ~2500 gmin · ~380 powiatów · 16 województw
  • kadencja 5 lat · wójt max 2 kadencje
  • 27.05.1990 · 1.01.1999 · 2002
  • wojewoda = rząd · marszałek = samorząd