Narzędnik
The Instrumental case
The case of "with" and "by means of": kawa z mlekiem, piszę długopisem, jadę pociągiem. It also says what someone is (Jestem programistą), marks location after nad, pod, przed, za, między, and follows verbs like interesować się. The good news: it is the most regular case in Polish.
Na skróty At a glance
kot → kotem, okno → oknem. After k, g → -iem: chłopakiem, mlekiem.
Every feminine noun: kawą, panią, nocą, miłością. Masculine -a nouns too: kolegą.
All genders: kotami, kobietami, oknami. A few take -mi: ludźmi, dziećmi.
Unlike Biernik and Dopełniacz, Narzędnik doesn't care whether a noun is alive or male. One rule per gender.
| Typ | Mianownik (kto? co?) | Narzędnik (kim? czym?) | Trick |
|---|---|---|---|
| Liczba pojedyncza · Singular | |||
| m. (all) | brat, komputer, lekarz, algorytm | bratem, komputerem, lekarzem, algorytmem | -em |
| m. na -k, -g | chłopak, rynek, Bóg | chłopakiem, rynkiem, Bogiem | -iem |
| m. na -a | kolega, astronauta | kolegą, astronautą | like feminine: -ą |
| nijaki | okno, słońce, zdjęcie, imię | oknem, słońcem, zdjęciem, imieniem | -em |
| nijaki na -ko, -go | mleko, jabłko | mlekiem, jabłkiem | -iem |
| żeński (all) | kawa, pani, noc, ziemia | kawą, panią, nocą, ziemią | -ą |
| Liczba mnoga · Plural (all genders) | |||
| regular | studenci, gwiazdy, okna, noce | studentami, gwiazdami, oknami, nocami | -ami |
| exceptions | ludzie, dzieci, przyjaciele, pieniądze | ludźmi, dziećmi, przyjaciółmi, pieniędzmi | -mi (see 3.6) |
Przymiotniki i zaimki Adjectives & pronouns that go with the noun
| męski + nijaki | żeński | liczba mnoga (all) | |
|---|---|---|---|
| nowy | nowym | nową | nowymi |
| polski | polskim | polską | polskimi |
| ten / ta / to | tym | tą | tymi |
| mój / moja | moim | moją | moimi |
| jeden / jedna | jednym | jedną | — |
Feminine Narzędnik is tą (z tą kobietą). Don't confuse it with Biernik tę (znam tę kobietę): see Biernik 4.3.
Poziom 1 · Podstawy Basics
A1–A2 The three core jobs (with, by means of, being something) and the endings.
1.1 Kiedy? The core jobs of Narzędnik
| Job | English | Przykład |
|---|---|---|
| 1 · z + N: company, "with" | with someone / something | kawa z mlekiem · idę z bratem |
| 2 · Tool, means, transport | with, by (no preposition!) | piszę długopisem · płacę kartą · jadę pociągiem |
| 3 · być / zostać + noun | to be / become something | Jestem programistą. Chcę zostać pilotem. |
| 4 · Location prepositions | above, under, in front of, behind, between | nad morzem · pod stołem · przed kinem |
| 5 · Certain verbs | be interested in, deal with… | Interesuję się kosmosem. Zajmuję się marketingiem. |
1.2 Końcówki Endings: the easiest case
chłopak → chłopakiem
kolega → kolegą
1.3 Z kim? Z czym? z + Narzędnik = with
Poproszę kawę z mlekiem.
A coffee with milk, please.
Zamówiłam pierogi z kapustą i grzybami.
I ordered pierogi with cabbage and mushrooms.
Rozmawiałem z szefem o podwyżce.
I talked to my boss about a raise.
rozmawiać z kimś = talk to someone.
W sierpniu lecimy na Maltę z przyjaciółmi.
In August we're flying to Malta with friends.
Astronauta rozmawia z Ziemią przez radio.
The astronaut talks to Earth over the radio.
Pracuję z dużymi modelami językowymi.
I work with large language models.
Mieszkanie z balkonem jest droższe.
A flat with a balcony is more expensive.
Kłócę się z bratem o drobiazgi.
I argue with my brother about little things.
1.4 Czym? Tools and transport: no preposition
For the tool you use or the vehicle you travel by, Polish uses bare Narzędnik. English "with" or "by" is not translated as z.
Płaci pan kartą czy gotówką?
Are you paying by card or in cash?
Umiesz jeść pałeczkami?
Can you eat with chopsticks?
Jeżdżę do pracy tramwajem.
I go to work by tram.
Do Lizbony lecimy samolotem, a potem jedziemy pociągiem do Porto.
We're flying to Lisbon, then taking the train to Porto.
Ten obraz namalowano farbami olejnymi.
This picture was painted in oils.
Jedną ręką piszę kod, a drugą piję kawę.
I write code with one hand and drink coffee with the other.
Bicycles and horses are ridden on: jadę na rowerze / na koniu (Miejscownik). Jadę rowerem is also correct.
1.5 Być + kim? Saying what someone is
When być links a person or thing to a noun (job, nationality, role), the noun goes into Narzędnik. Adjectives on their own stay in Mianownik (see 3.1).
Jestem programistą.
I'm a programmer.
Moja siostra jest astronomką.
My sister is an astronomer.
Mój dziadek był górnikiem na Śląsku.
My grandfather was a miner in Silesia.
Ona jest Polką, a on Brazylijczykiem.
She's Polish and he's Brazilian.
Kraków był kiedyś stolicą Polski.
Kraków was once the capital of Poland.
Bitcoin jest najstarszą kryptowalutą.
Bitcoin is the oldest cryptocurrency.
Chcę zostać pilotem.
I want to become a pilot.
Kim jesteś z zawodu?
What do you do for a living? (lit. Who are you by profession?)
1.6 Zaimki osobowe Personal pronouns
| Mianownik | Narzędnik | z + Narzędnik |
|---|---|---|
| ja | mną | ze mną |
| ty | tobą | z tobą |
| on / ono | nim | z nim |
| ona | nią | z nią |
| my / wy | nami / wami | z nami / z wami |
| oni / one | nimi | z nimi |
| Pan / Pani / Państwo | Panem / Panią / Państwem | z Panem / z Panią / z Państwem |
| (reflexive) | sobą | ze sobą |
Idziesz z nami na pizzę?
Are you coming for pizza with us?
Porozmawiam z nim jutro.
I'll talk to him tomorrow.
Czy mogę rozmawiać z Panią Kowalską?
May I speak to Mrs Kowalska?
Zawsze mam ze sobą paszport.
I always have my passport on me.
Sprawdź się · Poziom 1
Put the word in brackets into Narzędnik. Press Enter to check one answer and move to the next.
- Kawa z (mleko)
- Jestem (lekarz)
- Jadę do pracy (autobus)
- Rozmawiam z (mama)
- Płacę (karta)
- Idziesz ze ? (ja)
- Spotkałem się z (kolega)
- Ona jest (Polka)
- Interesuję się nieruchomości. (rynek)
- Herbata z (cytryna)
- Lubię pracować z (ludzie)
- Porozmawiam z (on)
Poziom 2 · Średniozaawansowany Intermediate
B1 Location prepositions, verbs that take Narzędnik, time expressions, and the two meanings of z.
2.1 Przyimki miejsca nad, pod, przed, za, między: where?
These five prepositions take Narzędnik for location (where something is) and Biernik for motion (where it's going). See Biernik 2.2.
| Przyimek | Meaning | 📍 Gdzie? (Narzędnik) | ➡️ Dokąd? (Biernik) |
|---|---|---|---|
| nad | above, by (water) | Mieszkamy nad morzem. | Jedziemy nad morze. |
| pod | under, near (a town) | Kot śpi pod stołem. | Kot wszedł pod stół. |
| przed | in front of, before (time) | Czekam przed kinem. | Podjechał przed dom. |
| za | behind, beyond | Za domem jest ogród. | Pojechaliśmy za miasto. |
| między | between, among | Siedzę między Anną a Markiem. | Usiadł między nas. |
Mieszkamy pod Krakowem.
We live near Kraków. (pod + town = just outside it)
Nad miastem wisi smog.
Smog is hanging over the city.
Pas planetoid leży między Marsem a Jowiszem.
The asteroid belt lies between Mars and Jupiter.
Przed spotkaniem muszę wypić kawę.
I need a coffee before the meeting. (przed = before, time)
Firma sprzedaje głównie za granicą.
The company sells mainly abroad.
Spotkajmy się przed dworcem.
Let's meet in front of the station.
2.2 Czasowniki z narzędnikiem Verbs that take the instrumental
- interesować się be interested in
- zajmować się deal with, do (for work)
- opiekować się look after
- kierować manage, drive
- zarządzać manage
- rządzić rule
- handlować trade in
- cieszyć się enjoy (popularity…)
- przejmować się worry about
- martwić się worry about
- zachwycać się admire, rave about
- chwalić się show off
- dzielić się share
- pachnieć smell of
- zostać become
- okazać się turn out to be
Od dziecka interesuję się astronomią.
I've been interested in astronomy since childhood.
Zajmuję się analizą danych.
I work in data analysis.
analizą (N) + danych (D): the noun after it keeps its own case.
Opiekuję się chorą mamą.
I'm looking after my sick mother.
Anna kieruje zespołem dziesięciu programistów.
Anna manages a team of ten programmers.
Ta firma handluje elektroniką z Azji.
This company trades in electronics from Asia.
Ta aplikacja cieszy się dużą popularnością.
This app is very popular. (lit. enjoys great popularity)
Nie przejmuj się chwilowymi spadkami.
Don't worry about temporary dips.
W kuchni pachnie świeżym chlebem.
The kitchen smells of fresh bread.
Hipoteza okazała się prawdziwą rewolucją.
The hypothesis turned out to be a real revolution.
Podzielę się z tobą pizzą.
I'll share my pizza with you.
2.3 Narzędnik czasu Seasons, times of day, "for hours"
| Narzędnik | Meaning | Przykład |
|---|---|---|
| wiosną, latem, jesienią, zimą | in spring / summer / autumn / winter | Zimą jeździmy na nartach. |
| rankiem, wieczorem, nocą | in the morning / evening / at night | Wieczorem czytam po polsku. |
| czasem (czasami) | sometimes | Czasem jem mięso, ale rzadko. |
| godzinami, dniami, tygodniami, latami | for hours / days / weeks / years on end | Czekałem na odpowiedź tygodniami. |
Register: nocą and rankiem are a bit literary; everyday speech prefers w nocy and rano. Wieczorem and the seasons are neutral.
2.4 Dwa razy „z” z + Narzędnik (with) vs z + Dopełniacz (from)
Wracam z biura z kolegą z pracy.
I'm coming back from the office with a colleague from work.
z biura (D, from) · z kolegą (N, with) · z pracy (D, from)
Sprawdź się · Poziom 2
Choose the correct form. The explanation appears after you answer.
Mieszkamy pod ___.
Location → Narzędnik.
Latem jedziemy nad ___.
Motion (jedziemy) → Biernik.
Interesuję się ___.
interesować się + Narzędnik.
Wracam z ___ (from the office).
"From" → z + Dopełniacz.
Kawa ___ cukrem.
bez takes Dopełniacz (bez cukru); cukrem needs z.
Spotkajmy się przed ___.
przed (location) + Narzędnik.
___ jeździmy na nartach.
Seasons as time expressions → Narzędnik.
Rozmawiam z ___.
Narzędnik of on = nim.
Uzupełnij · Fill in
- Zajmuję się (marketing)
- Kot śpi pod (łóżko)
- Opiekuję się (młodszy brat)
- Czekałem na ciebie (godziny)
- Nad wisi smog. (miasto)
- Przed wypiję kawę. (spotkanie)
- Ta aplikacja cieszy się dużą (popularność)
- Idziesz z ? (my)
Poziom 3 · Zaawansowany Advanced
B2 When być takes Narzędnik and when it doesn't, "my wife and I", route and manner, "covered with", and the -mi plurals.
3.1 Narzędnik czy Mianownik? być vs to jest vs jako
| Pattern | Case | Przykład |
|---|---|---|
| X jest + noun | Narzędnik | Mój brat jest lekarzem. Warszawa jest stolicą. |
| X jest + adjective + noun | Narzędnik | Jestem zmęczonym człowiekiem. |
| X jest + adjective alone | Mianownik | Jestem zmęczony. Rynek jest stabilny. |
| To (jest) + noun | Mianownik | To jest mój brat. To dobry pomysł. |
| jako + noun | Mianownik (agrees with the subject) | Pracuję jako programista. |
3.2 „Byliśmy z żoną” "My wife and I": the inclusive my z
A very Polish construction: a plural verb + z + Narzędnik means "I and X", not "we (a group) and X".
Byliśmy z żoną w kinie.
My wife and I went to the cinema. (2 people)
Przyjdziemy z mężem około ósmej.
My husband and I will come around eight.
Z partnerem prowadzimy sklep internetowy.
My business partner and I run an online shop.
Jak się macie z Kasią?
How are you and Kasia doing?
3.3 Którędy? The route: which way, through which place
Bare Narzędnik can mark the path you move along: a street, a forest, a corridor, a road.
Proszę iść tą ulicą prosto do rynku.
Go straight along this street to the market square.
Wracaliśmy do domu lasem.
We walked home through the forest.
Jechaliśmy autostradą A4 aż do Wrocławia.
We drove along the A4 motorway all the way to Wrocław.
Sonda leci tą samą trasą co Voyager.
The probe is flying the same route as Voyager.
3.4 Sposób i materiał Manner, and "covered / filled with"
Mówił szeptem, żeby nikogo nie obudzić.
He spoke in a whisper so as not to wake anyone.
Po Europie podróżowali autostopem.
They hitchhiked around Europe.
Szczyt Olympus Mons jest pokryty pyłem.
The summit of Olympus Mons is covered with dust.
Rynek jest zalany tanimi produktami z importu.
The market is flooded with cheap imports.
Kapitał płynie do AI szerokim strumieniem.
Capital is flowing into AI in a broad stream.
Słoik wypełniony miodem.
A jar filled with honey.
3.5 Liczba mnoga na -mi The -mi plurals
| Mianownik lm. | Narzędnik lm. | Note |
|---|---|---|
| ludzie | ludźmi | very common: z ludźmi |
| dzieci | dziećmi | z dziećmi |
| przyjaciele | przyjaciółmi | |
| bracia | braćmi | |
| goście | gośćmi | |
| pieniądze | pieniędzmi | z pieniędzmi |
| konie, liście, nici | końmi, liśćmi, nićmi | |
| ręce, oczy | rękami / rękoma, oczami / oczyma | old dual forms in idioms |
Sprawdź się · Poziom 3
- Jestem (zmęczony)
- To jest (mój brat)
- Mój brat jest (dobry lekarz)
- Pracuję jako (programista)
- Okazał się (geniusz)
- Wracaliśmy do domu (las)
- Szczyt był pokryty (śnieg)
- Rozmawiałem z (ludzie)
- Bawię się z (dzieci)
- Byliśmy z w kinie. (żona)
- Płacę (gotówka)
Poziom 4 · Biegłość Fluent & native usage
C1–C2 Idioms, fixed phrases, CV and formal Polish, the hypercorrection trap, and im… tym….
4.1 Idiomy z narzędnikiem Idioms
gołym okiem
with a bare eye
with the naked eye
Jowisza widać gołym okiem.
rzucić na coś okiem
to throw an eye at something
to take a quick look
Możesz rzucić okiem na ten raport?
machnąć na coś ręką
to wave a hand at something
to give up on something, let it go
Chciałem się kłócić, ale machnąłem na to ręką.
z ręką na sercu
with a hand on the heart
hand on heart, honestly
Z ręką na sercu: nie wiedziałem o tym.
kręcić nosem
to twist one's nose
to turn one's nose up
Dzieci kręcą nosem na brokuły.
między młotem a kowadłem
between the hammer and the anvil
between a rock and a hard place
Jestem między młotem a kowadłem: szef chce jednego, klient drugiego.
między nami mówiąc
speaking between us
between you and me
Między nami mówiąc, ten projekt nie ma szans.
z pustymi rękami
with empty hands
empty-handed
Negocjacje trwały tydzień, a wróciliśmy z pustymi rękami.
z zapartym tchem
with held breath
with bated breath
Oglądaliśmy lądowanie łazika z zapartym tchem.
ostatkiem sił
with the remainder of strength
with one's last ounce of strength
Ostatkiem sił dobiegłem do mety.
szyte grubymi nićmi
sewn with thick threads
transparent, flimsy (of a lie or excuse)
Ta wymówka jest szyta grubymi nićmi.
stać przed kimś otworem
to stand open before someone
to be wide open to someone
Z dyplomem z informatyki świat stoi przed tobą otworem.
krok za krokiem
step behind step
step by step
Rozwiążemy ten problem krok za krokiem.
być pod wrażeniem
to be under the impression
to be impressed
Jestem pod wrażeniem tego koncertu.
żyć pełną piersią
to live with a full chest
to live life to the full
Po chorobie postanowił żyć pełną piersią.
mieć coś pod ręką
to have something under one's hand
to have something at hand
Zawsze mam pod ręką ładowarkę.
4.2 Stałe wyrażenia Everyday and formal fixed phrases
| Wyrażenie | Meaning | Przykład |
|---|---|---|
| z przyjemnością | with pleasure | Pomogę ci z przyjemnością. |
| z trudem | with difficulty, barely | Z trudem zdążyłem na pociąg. |
| z czasem | over time, eventually | Z czasem polski stanie się łatwiejszy. |
| przed chwilą / przed laty | a moment ago / years ago | Wyszedł przed chwilą. |
| za granicą | abroad | Studiowała za granicą. |
| pod warunkiem, że… | on condition that | Zainwestuję, pod warunkiem że zobaczę biznesplan. |
| między innymi | among other things | Firma produkuje między innymi baterie. |
| razem z | together with | Razem z zespołem wygraliśmy hackathon. |
| w porównaniu z | compared with | W porównaniu z zeszłym rokiem sprzedaż wzrosła. |
| w związku z | in connection with, due to | W związku z awarią lot jest opóźniony. |
| zgodnie z | in accordance with | Zgodnie z umową płatność jest do piątku. |
| z bólem serca | reluctantly, with a heavy heart | Z bólem serca sprzedałem te akcje. |
4.3 Rejestr CV Polish, and a hypercorrection to avoid
Formal and CV Polish love Narzędnik verbs. Compare:
| Neutral | Formal / CV |
|---|---|
| Mówię dobrze po angielsku. | Biegle posługuję się językiem angielskim. |
| Robię analizy danych. | Zajmuję się analizą danych. |
| Byłem szefem zespołu. | Kierowałem zespołem pięciu osób. |
| Odpowiadałem za budżet. | Zarządzałem budżetem projektu. |
| Znam trzy języki. | Władam trzema językami obcymi. |
4.4 Im…, tym… Instrumental fossils: "the more, the better"
Some common words are old Narzędnik forms of pronouns:
- im …, tym … = the …-er, the …-er: Im wcześniej, tym lepiej. · Im więcej ćwiczysz, tym lepiej mówisz.
- tym bardziej = all the more: Tym bardziej warto zacząć teraz.
- czym prędzej = as fast as possible (literary): Czym prędzej uciekli.
- nim = before (literary conjunction, not the pronoun!): Nim się obejrzysz, będzie po wszystkim. (before you know it)
Sprawdź się · Poziom 4
“Jowisza widać gołym okiem” means…
gołym okiem = with the naked eye.
Which is correct?
After to → Mianownik.
“Przyjdziemy z mężem.” How many people are coming?
my z + N = "X and I".
“Nim się obejrzysz…” means…
nim = before (literary conjunction).
Uzupełnij idiom
- Możesz rzucić na ten raport?
- Jestem między młotem a .
- Wróciliśmy z rękami.
- Ta wymówka jest szyta grubymi .
- więcej ćwiczysz, tym lepiej mówisz.
- Świat stoi przed tobą .
Najczęstsze błędy Top mistakes
Fiszki Flashcards: say the answer out loud before flipping
Test końcowy Mixed test (all levels, shuffled topics)
This mixes all four levels on purpose (interleaving). Some gaps are traps: not every answer is Narzędnik. First decide which rule applies, then write the form.
- Herbata z (miód)
- Jestem (nauczycielka)
- Jeżdżę do pracy (tramwaj)
- Interesuję się (sztuczna inteligencja)
- W sobotę jedziemy nad (jezioro)
- Nasz domek stoi nad (jezioro)
- Wracam z (Gdańsk)
- Spotkałem się z (przyjaciele)
- To jest (moja siostra)
- Opiekuję się (on)
- Między mówiąc, to zły pomysł. (my)
- jeździmy nad morze. (lato)
- Anna zarządza (duża firma)
- Kot wszedł pod (łóżko)
Traps: nr 1 (miód → miodem: ó → o), nr 5 and 14 (motion → Biernik), nr 7 (from → Dopełniacz), nr 9 (to jest → Mianownik).
Ściąga Cheat sheet
Narzędnik: (z) kim? (z) czym?
Końcówki
- m. + n. → -em (kotem, oknem) · k/g → -iem
- ż. + m. na -a → -ą (kawą, kolegą)
- lm. → -ami · ludźmi, dziećmi, przyjaciółmi, pieniędzmi
- adj: -ym/-im · -ą · -ymi/-imi · ten → tym / tą / tymi
Zaimki: mną · tobą · nim · nią · nami · wami · nimi · sobą
When?
- z = with: kawa z mlekiem, ze mną
- tool / transport, no z: długopisem, pociągiem, kartą
- być / zostać + noun: jestem lekarzem
- but: to jest + M., adjective alone + M., jako + M.
- my z żoną = my wife and I
Przyimki & verbs
- nad, pod, przed, za, między: location → N., motion → B.
- przed = before (time) · pod Krakowem = near
- interesować się, zajmować się, opiekować się, kierować, zarządzać
- time: zimą, latem, wieczorem, godzinami
- z + N (with) ≠ z + D (from)