02 · Historia Polski · lekcja 2 z 8

Jagiellonowie

The Jagiellonian era (1386–1572)

Dynastia Jagiellonów rządziła Polską prawie 200 lat. W tym czasie Polska połączyła się z Litwą, pokonała Krzyżaków pod Grunwaldem, odzyskała dostęp do Bałtyku i przeżyła swój złoty wiek.

The Jagiellonian dynasty ruled Poland for almost 200 years. In that time Poland joined with Lithuania, defeated the Teutonic Knights at Grunwald, regained access to the Baltic and lived through its golden age.

Na skróty At a glance

11385

Unia w Krewie: Polska + Litwa. Union of Krewo: Poland and Lithuania.

215 lipca 1410

Bitwa pod Grunwaldem. The Battle of Grunwald.

31466

Powrót Pomorza Gdańskiego. Gdańsk Pomerania regained.

4XVI wiek

Złoty wiek kultury polskiej. The golden age of Polish culture.

Część 1 · Najważniejsze Jadwiga, Jagiełło, Grunwald

Najważniejsze

Jadwiga i Jagiełło Jadwiga and Jagiełło

Po śmierci Kazimierza Wielkiego królem został jego siostrzeniec, Ludwik Węgierski, a potem jego córka Jadwiga, koronowana w 1384 roku. W 1385 roku zawarto unię w Krewie: Jadwiga poślubiła wielkiego księcia litewskiego Jagiełłę. Jagiełło przyjął chrzest, otrzymał imię Władysław i w 1386 roku został królem Polski. Litwa przyjęła chrześcijaństwo.

After Kazimierz Wielki died, his nephew Louis of Hungary became king, and then Louis's daughter Jadwiga, crowned in 1384. In 1385 the Union of Krewo was concluded: Jadwiga married Grand Duke Jogaila (Jagiełło) of Lithuania. He was baptised, took the name Władysław, and in 1386 became King of Poland. Lithuania converted to Christianity.

Ciekawostka · A curiosity Jadwiga was crowned król (king), not królowa, to show she ruled in her own right. She gave her jewels to renew the Kraków Academy (1400), which is why it is today called the Jagiellonian University. She was made a saint in 1997.

Bitwa pod Grunwaldem The Battle of Grunwald

15 lipca 1410 roku wojska polskie i litewskie pod wodzą Władysława Jagiełły i księcia Witolda pokonały Zakon Krzyżacki. Zginął wielki mistrz zakonu Ulrich von Jungingen. Była to jedna z największych bitew średniowiecznej Europy i do dziś jest symbolem polskiego zwycięstwa.

On 15 July 1410 Polish and Lithuanian armies led by Władysław Jagiełło and Duke Vytautas (Witold) defeated the Teutonic Order. The Grand Master, Ulrich von Jungingen, was killed. It was one of the largest battles of medieval Europe and is still a symbol of Polish victory.

Dziś · Today Jan Matejko's huge painting Bitwa pod Grunwaldem (1878) hangs in the National Museum in Warsaw. Every July thousands of people watch a re-enactment on the battlefield. Henryk Sienkiewicz's novel Krzyżacy (The Teutonic Knights) is a school classic.

Sprawdź się · Część 1

Z jakim państwem Polska zawarła unię w Krewie?

1385 r.

Kogo poślubiła królowa Jadwiga?

Wielki książę litewski Jagiełło.

Kiedy odbyła się bitwa pod Grunwaldem?

15 lipca 1410 r.

Z kim walczyli Polacy i Litwini pod Grunwaldem?

Zakon Krzyżacki.

Kto namalował obraz „Bitwa pod Grunwaldem”?

Obraz z 1878 r.

Część 2 · Szczegóły The Baltic & the nobility

Szczegóły

Dostęp do morza Access to the sea

Po Grunwaldzie wojny z Krzyżakami trwały dalej. Wojna trzynastoletnia (1454–1466) zakończyła się II pokojem toruńskim w 1466 roku. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie z Gdańskiem, a więc dostęp do Bałtyku. Gdańsk stał się bogatym portem, przez który eksportowano polskie zboże.

After Grunwald the wars with the Teutonic Knights went on. The Thirteen Years' War (1454–1466) ended with the Second Peace of Toruń in 1466. Poland regained Gdańsk Pomerania with Gdańsk, and so access to the Baltic. Gdańsk became a rich port through which Polish grain was exported.

W 1525 roku ostatni wielki mistrz Zakonu, Albrecht Hohenzollern, przeszedł na luteranizm i złożył hołd pruski królowi Zygmuntowi Staremu w Krakowie. Prusy stały się świeckim księstwem zależnym od Polski.

In 1525 the last Grand Master of the Order, Albrecht Hohenzollern, converted to Lutheranism and paid the Prussian Homage to King Sigismund the Old in Kraków. Prussia became a secular duchy dependent on Poland.

Demokracja szlachecka The nobles' democracy

W tym czasie rosła władza szlachty. Szlachta dostawała od królów przywileje. Od 1493 roku obradował dwuizbowy sejm walny, a w 1505 roku konstytucja Nihil novi ustaliła, że król nie może wprowadzać nowych praw bez zgody sejmu. Tak powstała demokracja szlachecka: około 8–10% mieszkańców miało prawa polityczne, co jak na tamte czasy było dużo.

In this period the power of the nobility grew. Kings granted the nobles privileges. From 1493 a two-chamber general Sejm met, and in 1505 the Nihil novi act established that the king could not make new laws without the Sejm's consent. This created the "nobles' democracy": about 8–10% of the population had political rights, a lot for that time.

Polska XVI wieku
power shared with the nobility; the Sejm makes laws
demokracja szlachecka
Wiele krajów Europy
power concentrated in the monarch
absolutyzm

Sprawdź się · Część 2

Jaki pokój dał Polsce dostęp do Bałtyku w 1466 roku?

Koniec wojny trzynastoletniej.

Kto złożył hołd pruski w 1525 roku?

Hołd Zygmuntowi Staremu w Krakowie.

Co oznaczała konstytucja Nihil novi?

1505 r.

Która grupa społeczna miała prawa polityczne w XVI wieku?

Demokracja szlachecka.

Jaki port stał się najważniejszy dla handlu zbożem?

Zboże spływało Wisłą do Gdańska.

Część 3 · Pogłębienie The golden age

Pogłębienie

Wiek XVI nazywamy złotym wiekiem Polski. Rządzili wtedy Zygmunt Stary (1506–1548) i jego syn Zygmunt August (1548–1572), ostatni z Jagiellonów. Żoną Zygmunta Starego była Włoszka Bona Sforza, która przywiozła z Italii kulturę renesansu, a nawet nowe warzywa: do dziś zestaw warzyw do zupy nazywamy włoszczyzną.

We call the 16th century Poland's golden age. It was the reign of Sigismund the Old (1506–1548) and his son Sigismund Augustus (1548–1572), the last Jagiellonian. Sigismund the Old's wife, the Italian Bona Sforza, brought Renaissance culture from Italy and even new vegetables: a bundle of soup vegetables is still called "włoszczyzna" (Italian stuff).

DziedzinaPrzykładEnglish
naukaMikołaj Kopernik, O obrotach sfer niebieskich (1543)Copernicus: the Earth moves around the Sun
literaturaMikołaj Rej: „Polacy nie gęsi, iż swój język mają”; Jan Kochanowski, TrenyRej, father of literature in Polish; Kochanowski, the greatest poet of the era
architekturarenesansowy Zamek Królewski na Wawelu, Kaplica Zygmuntowskathe Renaissance Wawel castle and Sigismund Chapel
tolerancjaPolska jako „państwo bez stosów”a "state without stakes": no burning of heretics on the scale seen elsewhere

Zygmunt August nie miał dzieci. Żeby Polska i Litwa nie rozpadły się po jego śmierci, w 1569 roku zawarto unię lubelską, która stworzyła Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Więcej w następnej lekcji.

Sigismund Augustus had no children. So that Poland and Lithuania would not split after his death, the Union of Lublin was concluded in 1569, creating the Commonwealth of Both Nations. More in the next lesson.

Język · „Polacy nie gęsi…” Rej's line (1562) means: "Poles are not geese, they have their own language", a call to write in Polish rather than Latin. iż is an old form of że. The phrase is still quoted when defending the Polish language.

Sprawdź się · Część 3

Jak nazywamy XVI wiek w historii Polski?

Renesans, rozwój kultury i gospodarki.

Kto był ostatnim królem z dynastii Jagiellonów?

Zmarł w 1572 r.

Kto napisał „O obrotach sfer niebieskich”?

Dzieło wydane w 1543 r.

Skąd pochodziła królowa Bona?

Bona Sforza – „włoszczyzna”.

Który poeta napisał „Treny”?

Po śmierci córki Urszulki.

Kluczowe daty Key dates

  1. 1384koronacja JadwigiJadwiga crowned
  2. 1385unia w KrewieUnion of Krewo
  3. 1386Władysław Jagiełło królem PolskiJagiełło becomes king
  4. 1410bitwa pod Grunwaldem (15 lipca)Battle of Grunwald
  5. 1454–1466wojna trzynastoletnia, II pokój toruńskiThirteen Years' War, Second Peace of Toruń
  6. 1505konstytucja Nihil noviNihil novi
  7. 1525hołd pruskiPrussian Homage
  8. 1543dzieło KopernikaCopernicus's book
  9. 1569unia lubelskaUnion of Lublin
  10. 1572śmierć Zygmunta Augusta, koniec Jagiellonówend of the dynasty

Słownictwo Key vocabulary

PolskiEnglish
unia · zawrzeć unięunion · to conclude a union
wielki książę litewskiGrand Duke of Lithuania
Zakon Krzyżacki · Krzyżacythe Teutonic Order · Teutonic Knights
bitwa · zwycięstwo · klęskabattle · victory · defeat
pokój (traktat pokojowy)peace (treaty)
hołd · lennohomage · fief
szlachta · szlachcicnobility · nobleman
przywilejprivilege
renesans · złoty wiekRenaissance · golden age
tolerancja religijnareligious tolerance

Fiszki Flashcards

Unia w Krewiewhen?
w 1385 roku
Bitwa pod Grunwaldemdate
piętnastego lipca 1410 roku
Dowódcy pod Grunwaldemcommanders
Władysław Jagiełło i książę Witold
Dostęp do Bałtykuhow?
II pokój toruński, 1466
Hołd pruskiwho and when?
Albrecht Hohenzollern, 1525
Ostatni Jagiellonlast of the line
Zygmunt August
„Polacy nie gęsi, iż swój język mają”who wrote it?
Mikołaj Rej
Włoszczyznanamed after…
królowa Bona z Włoch

Test egzaminacyjny Exam-style test

Pytania w stylu egzaminu. Exam-style questions, all in Polish. Try them with EN hidden.

Test · Jagiellonowie

1. Od kogo pochodzi nazwa dynastii Jagiellonów?

Wielki książę litewski Jagiełło.

2. Jakie państwo przyjęło chrześcijaństwo po unii w Krewie?

Chrzest Litwy w 1387 r.

3. Jaka bitwa jest symbolem zwycięstwa nad Krzyżakami?

1410 r.

4. Jakie terytorium Polska odzyskała w 1466 roku?

II pokój toruński.

5. Kto wydał dzieło o tym, że Ziemia krąży wokół Słońca?

„O obrotach sfer niebieskich”, 1543.

6. Która uczelnia nosi imię dynastii?

Dawna Akademia Krakowska.

7. Jak nazywał się system, w którym szlachta miała wpływ na władzę?

Sejm walny, Nihil novi.

8. Dlaczego zawarto unię lubelską w 1569 roku?

Unia personalna zamieniła się w unię realną.

Ściąga Cheat sheet

Jagiellonowie (1386–1572)

Polska i Litwa

  • 1384 Jadwiga „król” · 1385 unia w Krewie
  • 1386 Władysław Jagiełło królem · chrzest Litwy
  • 1400 odnowienie Akademii (klejnoty Jadwigi)

Krzyżacy

  • 15.07.1410 Grunwald (Jagiełło + Witold)
  • 1454–1466 wojna trzynastoletnia → Pomorze Gdańskie, Bałtyk
  • 1525 hołd pruski (Albrecht → Zygmunt Stary)

Złoty wiek

  • 1505 Nihil novi · demokracja szlachecka
  • Zygmunt Stary + Bona · Zygmunt August
  • Kopernik 1543 · Rej · Kochanowski · Wawel
  • „państwo bez stosów” · 1569 unia lubelska