Sądy i trybunały
Courts & tribunals: the judicial power
Władzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały. To władza odrębna i niezależna od Sejmu, prezydenta i rządu (art. 173). Sądy wydają wyroki „w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”.
Judicial power is held by the courts and tribunals. It is separate from and independent of the Sejm, the President and the government (art. 173). Courts pass judgments "in the name of the Republic of Poland".
Na skróty At a glance
Sąd Najwyższy, powszechne, administracyjne, wojskowe. Supreme, common, administrative, military.
Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu. The Constitutional Tribunal and the Tribunal of State.
Sędzia podlega tylko Konstytucji i ustawom. A judge is bound only by the Constitution and statutes.
Od wyroku można się odwołać. Every case can be appealed at least once.
Część 1 · Najważniejsze The courts
Najważniejsze
Według art. 175 wymiar sprawiedliwości sprawują: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe.
Under art. 175, justice is administered by the Supreme Court, the common courts, the administrative courts and the military courts.
| Sąd | Czym się zajmuje | English |
|---|---|---|
| sądy powszechne: rejonowe, okręgowe, apelacyjne | sprawy cywilne, karne, rodzinne, pracy, gospodarcze | everyday cases: civil, criminal, family, labour, commercial |
| sądy administracyjne: wojewódzkie (WSA) i Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) | kontrola decyzji urzędów | review of decisions by public authorities |
| sądy wojskowe | sprawy żołnierzy | cases involving soldiers |
| Sąd Najwyższy (SN) | nadzór nad orzekaniem innych sądów, kasacja | supervises the rulings of other courts; hears cassation appeals |
Większość spraw zaczyna się w sądzie rejonowym. Od wyroku pierwszej instancji można złożyć apelację do sądu wyższego. Konstytucja gwarantuje, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne (art. 176).
Most cases start at a district court (sąd rejonowy). A first-instance judgment can be appealed (apelacja) to a higher court. The Constitution guarantees at least two instances (art. 176).
Sprawdź się · Część 1
Kto sprawuje władzę sądowniczą?
Art. 10 ust. 2.
Gdzie zwykle zaczyna się sprawa cywilna lub karna?
Sąd rejonowy jest najniższym szczeblem sądów powszechnych.
Który sąd kontroluje decyzje urzędów?
WSA, a w drugiej instancji NSA.
Ile co najmniej instancji ma postępowanie sądowe?
Art. 176 ust. 1.
Jak nazywa się odwołanie od wyroku pierwszej instancji?
W sprawach administracyjnych mówi się o skardze kasacyjnej do NSA.
Część 2 · Szczegóły Tribunals & principles
Szczegóły
Dwa trybunały The two tribunals
| Trybunał Konstytucyjny (TK) | Trybunał Stanu (TS) | |
|---|---|---|
| Zadanie | bada zgodność ustaw z Konstytucją | sądzi osoby na najwyższych stanowiskach za naruszenie Konstytucji lub ustawy |
| English | checks whether laws comply with the Constitution | tries top office-holders for breaching the Constitution or statutes |
| Skład | 15 sędziów wybieranych przez Sejm na 9 lat | przewodniczący (Pierwszy Prezes SN) i członkowie wybierani przez Sejm |
| Kogo dotyczy | laws, regulations, international agreements | the President, ministers, the President of NBP, the head of NIK and others |
Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i obowiązują wszystkich (art. 190). Sędziego TK wybiera się tylko na jedną kadencję.
Rulings of the Constitutional Tribunal are final and binding on everyone (art. 190). A judge of the Tribunal serves only one term.
Zasady sądownictwa Principles of the judiciary
| Zasada | Co znaczy |
|---|---|
| niezależność sądów | courts are independent of the other powers (art. 173) |
| niezawisłość sędziów | in judging, a judge is bound only by the Constitution and statutes (art. 178) |
| nieusuwalność sędziów | judges are appointed for an indefinite period and cannot simply be removed (art. 179–180) |
| apolityczność | a judge may not belong to a political party or trade union (art. 178 ust. 3) |
| prawo do sądu | everyone has the right to a fair and public hearing without undue delay, before an independent court (art. 45) |
| jawność rozpraw | hearings are public, with exceptions (e.g. protecting privacy or morality) |
| udział obywateli | citizens take part as lay judges (ławnicy) (art. 182) |
Sędziów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (KRS). KRS stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów (art. 186).
Judges are appointed by the President at the request of the National Council of the Judiciary (KRS), which safeguards the independence of courts and judges (art. 186).
Sprawdź się · Część 2
Ilu sędziów liczy Trybunał Konstytucyjny?
Art. 194: 15 sędziów na 9 lat.
Kto wybiera sędziów Trybunału Konstytucyjnego?
Sejm, indywidualnie, na 9 lat.
Kto przewodniczy Trybunałowi Stanu?
Art. 199 ust. 2.
Czemu podlega sędzia, gdy orzeka?
Art. 178 ust. 1 – niezawisłość.
Do czego nie może należeć sędzia?
Art. 178 ust. 3: ani do partii, ani do związku zawodowego.
Kto to jest ławnik?
Udział obywateli w wymiarze sprawiedliwości.
Część 3 · Pogłębienie Guardians of rights
Pogłębienie
Organy kontroli i ochrony prawa Audit and rights bodies (chapter IX)
| Organ | Zadanie | English |
|---|---|---|
| Najwyższa Izba Kontroli (NIK) | kontroluje, jak administracja wydaje pieniądze publiczne | Supreme Audit Office: checks how public money is spent |
| Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO) | stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela | Ombudsman / Commissioner for Human Rights |
| Rzecznik Praw Dziecka | chroni prawa dzieci | Ombudsman for Children |
| Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT) | stoi na straży wolności słowa i interesu publicznego w radiu i telewizji | National Broadcasting Council |
Do Rzecznika Praw Obywatelskich może zwrócić się każdy, także cudzoziemiec, jeśli uważa, że urząd naruszył jego prawa. Wniosek jest bezpłatny. RPO wybiera Sejm za zgodą Senatu na 5 lat.
Anyone, including a foreigner, can turn to the Ombudsman if they think an authority has violated their rights. It costs nothing. The Ombudsman is chosen by the Sejm with the Senate's consent for 5 years.
Prokuratura i adwokatura Prosecutors and lawyers
Prokurator prowadzi śledztwa i oskarża w sprawach karnych. Od 2016 roku Prokuratorem Generalnym jest Minister Sprawiedliwości. Adwokat i radca prawny pomagają obywatelom i reprezentują ich w sądzie. Osoby w trudnej sytuacji mogą skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej.
A prosecutor runs investigations and brings charges in criminal cases. Since 2016 the Minister of Justice has also been the Prosecutor General. Advocates (adwokat) and legal advisers (radca prawny) help people and represent them in court. People in difficulty can use free legal aid (nieodpłatna pomoc prawna).
Spór o sądownictwo The judicial dispute
Sprawdź się · Część 3
Kto kontroluje wydawanie pieniędzy publicznych?
Najwyższa Izba Kontroli.
Czy cudzoziemiec może zwrócić się do Rzecznika Praw Obywatelskich?
Art. 80: każdy ma prawo wystąpić do RPO.
Kto oskarża w sprawach karnych?
Prokurator jest oskarżycielem publicznym.
Na ile lat wybiera się Rzecznika Praw Obywatelskich?
Art. 209.
Kluczowe daty Key dates
| Data | Wydarzenie | Event |
|---|---|---|
| 1980 | powstaje Naczelny Sąd Administracyjny | Supreme Administrative Court created |
| 1982 | Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu wpisane do konstytucji | both tribunals added to the constitution |
| 1986 | Trybunał Konstytucyjny zaczyna orzekać | the Constitutional Tribunal starts ruling |
| 1988 | pierwsza Rzeczniczka Praw Obywatelskich: Ewa Łętowska | first Ombudsman, Ewa Łętowska |
| 2004 | dwuinstancyjne sądy administracyjne (WSA i NSA) | two-tier administrative courts |
Słownictwo Key vocabulary
| Polski | English |
|---|---|
| wymiar sprawiedliwości | administration of justice |
| sędzia · sąd · rozprawa | judge · court · hearing |
| wyrok · orzeczenie | judgment · ruling |
| pierwsza / druga instancja | first / second instance |
| apelacja · kasacja · skarga | appeal · cassation · complaint |
| powód · pozwany | plaintiff · defendant (civil) |
| oskarżony · prokurator | accused · prosecutor (criminal) |
| adwokat · radca prawny | advocate · legal adviser |
| ławnik | lay judge |
| niezawisłość · niezależność | independence (of a judge · of a court) |
| Rzecznik Praw Obywatelskich | Ombudsman |
| decyzja administracyjna · odwołanie | administrative decision · appeal |
Fiszki Flashcards
Test egzaminacyjny Exam-style test
Pytania w stylu egzaminu. Exam-style questions, all in Polish. Try them with EN hidden.
Test · Sądy i trybunały
1. Sądy i trybunały to władza…
Art. 173.
2. W czyim imieniu sądy wydają wyroki?
Art. 174.
3. Który sąd jest najwyższym sądem w sprawach cywilnych i karnych?
SN sprawuje nadzór nad sądami powszechnymi i wojskowymi.
4. Czy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego można zaskarżyć?
Art. 190 ust. 1.
5. Kto stoi na straży niezależności sądów?
Art. 186.
6. Co gwarantuje art. 45 Konstytucji?
Sprawiedliwe i jawne rozpatrzenie sprawy, bez nieuzasadnionej zwłoki.
7. Jak nazywa się odwołanie od wyroku sądu drugiej instancji do Sądu Najwyższego?
Kasacja – nadzwyczajny środek, w określonych sprawach.
8. Który organ wybiera Sejm za zgodą Senatu?
Art. 209.
Ściąga Cheat sheet
Sądy i trybunały
Sądy (art. 175)
- Sąd Najwyższy
- powszechne: rejonowe → okręgowe → apelacyjne
- administracyjne: WSA → NSA (decyzje urzędów)
- wojskowe
- min. 2 instancje (art. 176)
Trybunały
- TK: 15 sędziów, Sejm, 9 lat, zgodność ustaw z Konstytucją, orzeczenia ostateczne
- TS: najwyższe urzędy, przewodniczy Pierwszy Prezes SN
Zasady i organy
- niezależność sądów · niezawisłość sędziów
- sędziów powołuje Prezydent na wniosek KRS
- ławnicy · jawność · prawo do sądu (art. 45)
- NIK · RPO (5 lat) · RPD · KRRiT