01 · Ustrój państwa · lekcja 5 z 7

Sądy i trybunały

Courts & tribunals: the judicial power

Władzę sądowniczą sprawują sądy i trybunały. To władza odrębna i niezależna od Sejmu, prezydenta i rządu (art. 173). Sądy wydają wyroki „w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej”.

Judicial power is held by the courts and tribunals. It is separate from and independent of the Sejm, the President and the government (art. 173). Courts pass judgments "in the name of the Republic of Poland".

Na skróty At a glance

14 rodzaje sądów

Sąd Najwyższy, powszechne, administracyjne, wojskowe. Supreme, common, administrative, military.

22 trybunały

Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu. The Constitutional Tribunal and the Tribunal of State.

3Niezawisłość

Sędzia podlega tylko Konstytucji i ustawom. A judge is bound only by the Constitution and statutes.

4Dwie instancje

Od wyroku można się odwołać. Every case can be appealed at least once.

Część 1 · Najważniejsze The courts

Najważniejsze

Według art. 175 wymiar sprawiedliwości sprawują: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe.

Under art. 175, justice is administered by the Supreme Court, the common courts, the administrative courts and the military courts.

SądCzym się zajmujeEnglish
sądy powszechne: rejonowe, okręgowe, apelacyjnesprawy cywilne, karne, rodzinne, pracy, gospodarczeeveryday cases: civil, criminal, family, labour, commercial
sądy administracyjne: wojewódzkie (WSA) i Naczelny Sąd Administracyjny (NSA)kontrola decyzji urzędówreview of decisions by public authorities
sądy wojskowesprawy żołnierzycases involving soldiers
Sąd Najwyższy (SN)nadzór nad orzekaniem innych sądów, kasacjasupervises the rulings of other courts; hears cassation appeals

Większość spraw zaczyna się w sądzie rejonowym. Od wyroku pierwszej instancji można złożyć apelację do sądu wyższego. Konstytucja gwarantuje, że postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne (art. 176).

Most cases start at a district court (sąd rejonowy). A first-instance judgment can be appealed (apelacja) to a higher court. The Constitution guarantees at least two instances (art. 176).

W praktyce · For a foreigner If a voivode refuses you a residence permit, you first appeal (odwołanie) to the Head of the Office for Foreigners (Szef Urzędu do Spraw Cudzoziemców). If that fails too, you can file a complaint (skarga) to a wojewódzki sąd administracyjny. That is exactly what administrative courts are for: checking whether an office decided lawfully.

Sprawdź się · Część 1

Kto sprawuje władzę sądowniczą?

Art. 10 ust. 2.

Gdzie zwykle zaczyna się sprawa cywilna lub karna?

Sąd rejonowy jest najniższym szczeblem sądów powszechnych.

Który sąd kontroluje decyzje urzędów?

WSA, a w drugiej instancji NSA.

Ile co najmniej instancji ma postępowanie sądowe?

Art. 176 ust. 1.

Jak nazywa się odwołanie od wyroku pierwszej instancji?

W sprawach administracyjnych mówi się o skardze kasacyjnej do NSA.

Część 2 · Szczegóły Tribunals & principles

Szczegóły

Dwa trybunały The two tribunals

Trybunał Konstytucyjny (TK)Trybunał Stanu (TS)
Zadaniebada zgodność ustaw z Konstytucjąsądzi osoby na najwyższych stanowiskach za naruszenie Konstytucji lub ustawy
Englishchecks whether laws comply with the Constitutiontries top office-holders for breaching the Constitution or statutes
Skład15 sędziów wybieranych przez Sejm na 9 latprzewodniczący (Pierwszy Prezes SN) i członkowie wybierani przez Sejm
Kogo dotyczylaws, regulations, international agreementsthe President, ministers, the President of NBP, the head of NIK and others

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne i obowiązują wszystkich (art. 190). Sędziego TK wybiera się tylko na jedną kadencję.

Rulings of the Constitutional Tribunal are final and binding on everyone (art. 190). A judge of the Tribunal serves only one term.

Zasady sądownictwa Principles of the judiciary

ZasadaCo znaczy
niezależność sądówcourts are independent of the other powers (art. 173)
niezawisłość sędziówin judging, a judge is bound only by the Constitution and statutes (art. 178)
nieusuwalność sędziówjudges are appointed for an indefinite period and cannot simply be removed (art. 179–180)
apolitycznośća judge may not belong to a political party or trade union (art. 178 ust. 3)
prawo do sądueveryone has the right to a fair and public hearing without undue delay, before an independent court (art. 45)
jawność rozprawhearings are public, with exceptions (e.g. protecting privacy or morality)
udział obywatelicitizens take part as lay judges (ławnicy) (art. 182)

Sędziów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa (KRS). KRS stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów (art. 186).

Judges are appointed by the President at the request of the National Council of the Judiciary (KRS), which safeguards the independence of courts and judges (art. 186).

Język · niezależność vs niezawisłość Both mean "independence". In legal Polish, niezależność is used for courts as institutions, and niezawisłość for individual judges when they decide a case. Exam questions like this distinction.

Sprawdź się · Część 2

Ilu sędziów liczy Trybunał Konstytucyjny?

Art. 194: 15 sędziów na 9 lat.

Kto wybiera sędziów Trybunału Konstytucyjnego?

Sejm, indywidualnie, na 9 lat.

Kto przewodniczy Trybunałowi Stanu?

Art. 199 ust. 2.

Czemu podlega sędzia, gdy orzeka?

Art. 178 ust. 1 – niezawisłość.

Do czego nie może należeć sędzia?

Art. 178 ust. 3: ani do partii, ani do związku zawodowego.

Kto to jest ławnik?

Udział obywateli w wymiarze sprawiedliwości.

Część 3 · Pogłębienie Guardians of rights

Pogłębienie

Organy kontroli i ochrony prawa Audit and rights bodies (chapter IX)

OrganZadanieEnglish
Najwyższa Izba Kontroli (NIK)kontroluje, jak administracja wydaje pieniądze publiczneSupreme Audit Office: checks how public money is spent
Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO)stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatelaOmbudsman / Commissioner for Human Rights
Rzecznik Praw Dzieckachroni prawa dzieciOmbudsman for Children
Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT)stoi na straży wolności słowa i interesu publicznego w radiu i telewizjiNational Broadcasting Council

Do Rzecznika Praw Obywatelskich może zwrócić się każdy, także cudzoziemiec, jeśli uważa, że urząd naruszył jego prawa. Wniosek jest bezpłatny. RPO wybiera Sejm za zgodą Senatu na 5 lat.

Anyone, including a foreigner, can turn to the Ombudsman if they think an authority has violated their rights. It costs nothing. The Ombudsman is chosen by the Sejm with the Senate's consent for 5 years.

Prokuratura i adwokatura Prosecutors and lawyers

Prokurator prowadzi śledztwa i oskarża w sprawach karnych. Od 2016 roku Prokuratorem Generalnym jest Minister Sprawiedliwości. Adwokat i radca prawny pomagają obywatelom i reprezentują ich w sądzie. Osoby w trudnej sytuacji mogą skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej.

A prosecutor runs investigations and brings charges in criminal cases. Since 2016 the Minister of Justice has also been the Prosecutor General. Advocates (adwokat) and legal advisers (radca prawny) help people and represent them in court. People in difficulty can use free legal aid (nieodpłatna pomoc prawna).

Spór o sądownictwo The judicial dispute

Neutralnie · Neutral summary Since 2015 Poland has had a long political and legal dispute about the Constitutional Tribunal, the National Council of the Judiciary and the Supreme Court. It concerns how judges are chosen and how independent courts are. Polish courts, the Court of Justice of the EU and the European Court of Human Rights have all ruled on parts of it, and the dispute was still not fully settled in 2026. For an exam, know the institutions and the constitutional principles above; avoid taking sides.

Sprawdź się · Część 3

Kto kontroluje wydawanie pieniędzy publicznych?

Najwyższa Izba Kontroli.

Czy cudzoziemiec może zwrócić się do Rzecznika Praw Obywatelskich?

Art. 80: każdy ma prawo wystąpić do RPO.

Kto oskarża w sprawach karnych?

Prokurator jest oskarżycielem publicznym.

Na ile lat wybiera się Rzecznika Praw Obywatelskich?

Art. 209.

Kluczowe daty Key dates

DataWydarzenieEvent
1980powstaje Naczelny Sąd AdministracyjnySupreme Administrative Court created
1982Trybunał Konstytucyjny i Trybunał Stanu wpisane do konstytucjiboth tribunals added to the constitution
1986Trybunał Konstytucyjny zaczyna orzekaćthe Constitutional Tribunal starts ruling
1988pierwsza Rzeczniczka Praw Obywatelskich: Ewa Łętowskafirst Ombudsman, Ewa Łętowska
2004dwuinstancyjne sądy administracyjne (WSA i NSA)two-tier administrative courts

Słownictwo Key vocabulary

PolskiEnglish
wymiar sprawiedliwościadministration of justice
sędzia · sąd · rozprawajudge · court · hearing
wyrok · orzeczeniejudgment · ruling
pierwsza / druga instancjafirst / second instance
apelacja · kasacja · skargaappeal · cassation · complaint
powód · pozwanyplaintiff · defendant (civil)
oskarżony · prokuratoraccused · prosecutor (criminal)
adwokat · radca prawnyadvocate · legal adviser
ławniklay judge
niezawisłość · niezależnośćindependence (of a judge · of a court)
Rzecznik Praw ObywatelskichOmbudsman
decyzja administracyjna · odwołanieadministrative decision · appeal

Fiszki Flashcards

Cztery rodzaje sądówfour kinds of courts
Sąd Najwyższy, sądy powszechne, administracyjne i wojskowe
Trzy szczeble sądów powszechnychthree levels
rejonowe, okręgowe, apelacyjne
Kto bada zgodność ustaw z Konstytucją?constitutional review
Trybunał Konstytucyjny
Kadencja sędziego TKterm
dziewięć lat
Kto powołuje sędziów?appoints judges
Prezydent, na wniosek KRS
Sąd dla prezydenta i ministrówtribunal for top officials
Trybunał Stanu
Gdzie zaskarżyć decyzję urzędu?challenge an office's decision
do wojewódzkiego sądu administracyjnego
Obrońca praw obywateliOmbudsman
Rzecznik Praw Obywatelskich

Test egzaminacyjny Exam-style test

Pytania w stylu egzaminu. Exam-style questions, all in Polish. Try them with EN hidden.

Test · Sądy i trybunały

1. Sądy i trybunały to władza…

Art. 173.

2. W czyim imieniu sądy wydają wyroki?

Art. 174.

3. Który sąd jest najwyższym sądem w sprawach cywilnych i karnych?

SN sprawuje nadzór nad sądami powszechnymi i wojskowymi.

4. Czy orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego można zaskarżyć?

Art. 190 ust. 1.

5. Kto stoi na straży niezależności sądów?

Art. 186.

6. Co gwarantuje art. 45 Konstytucji?

Sprawiedliwe i jawne rozpatrzenie sprawy, bez nieuzasadnionej zwłoki.

7. Jak nazywa się odwołanie od wyroku sądu drugiej instancji do Sądu Najwyższego?

Kasacja – nadzwyczajny środek, w określonych sprawach.

8. Który organ wybiera Sejm za zgodą Senatu?

Art. 209.

Ściąga Cheat sheet

Sądy i trybunały

Sądy (art. 175)

  • Sąd Najwyższy
  • powszechne: rejonowe → okręgowe → apelacyjne
  • administracyjne: WSA → NSA (decyzje urzędów)
  • wojskowe
  • min. 2 instancje (art. 176)

Trybunały

  • TK: 15 sędziów, Sejm, 9 lat, zgodność ustaw z Konstytucją, orzeczenia ostateczne
  • TS: najwyższe urzędy, przewodniczy Pierwszy Prezes SN

Zasady i organy

  • niezależność sądów · niezawisłość sędziów
  • sędziów powołuje Prezydent na wniosek KRS
  • ławnicy · jawność · prawo do sądu (art. 45)
  • NIK · RPO (5 lat) · RPD · KRRiT